#ciekawostki #jezyk #nauka #semantyka

Metajęzyk i niezmienniki



Prof. Anna Wierzbicka przeanalizowała wraz kolegami materiał z wielu języków, co pozwoliło jej stworzyć wspólnie z Cliffem Goddardem naturalny metajęzyk semantyczny (NSM – Natural Semantic Metalanguage). Jego podstawowym założeniem jest istnienie niezmienników semantycznych, czyli elementarnych pojęć obecnych w każdym języku. Łącząc te uniwersalne elementy za pomocą prostej gramatyki, można tworzyć pojęcia złożone w dowolnej dziedzinie tematycznej. Niezmienniki semantyczne podzielić można na 15 grup:

1 – ja, ty, ktoś, coś, ludzie, ciało;

2 – ten, ten sam, inny;

3 – jeden, dwa, niektóre, dużo, mało, wszystko;

4 – dobry, zły, duży, mały;

5 – myśleć, wiedzieć, chcieć, czuć, widzieć, słyszeć;

6 – mówić, słowo, prawda;

7 – robić, dziać się, ruszać się;

8 – być, mieć;

9 – żyć, umrzeć;

10 – nie, być może, móc, bo, jeżeli;

11 – kiedy, teraz, chwila, po, przed, długo, krótko, przez pewien czas;

12 – gdzie, tutaj, pod, nad, daleko, blisko, z tej strony, wewnątrz;

13 – bardzo, więcej;

14 – rodzaj, część;

15 – tak jak (taki jak).

Nie ma na tej liście wielu pojęć, które mogą się komuś wydać proste i trudne do rozłożenia na jeszcze prostsze, ale które w istocie dadzą się zdefiniować w terminach kilkudziesięciu pojęć najprostszych, np. „dookoła” znaczy „ze wszystkich stron”, „głowa” to „część ciała (ludzi), która jest nad wszystkimi innymi częściami ciała”, „niebo” to „coś bardzo dużego, co jest bardzo wysoko (daleko) nad wszystkimi miejscami, gdzie ludzie mogą żyć i co ludzie mogą widzieć nad wszystkim”, „ktoś stary” to „ktoś, kto bardzo długo żył” itd. Metajęzyk semantyczny używany jest jako jedno z narzędzi analizy w językoznawstwie kognitywnym, psychologii czy kulturoznawstwie. Teoria NSM sprawiła, że prof. Anna Wierzbicka jest jednym z częściej cytowanych polskich lingwistów. W dorobku naukowym ma ponad 20 książek i kilkaset innych publikacji.