Milton Friedman, jeden z najsłynniejszych ekonomistów na świecie, uważał, że kluczem do zrozumienia marnotrawstwa publicznych pieniędzy jest to, w jaki sposób je wydajemy. Według niego istnieją cztery proste sytuacje, które decydują o tym, czy zakup jest opłacalny.

Pierwsza sytuacja to ta, w której wydajesz własne pieniądze na własne potrzeby. To wtedy jesteś najbardziej oszczędny i wybredny. Szukasz najlepszej jakości za najniższą możliwą cenę, bo każda zaoszczędzona złotówka zostaje w Twojej kieszeni.

W drugiej sytuacji wydajesz własne pieniądze na kogoś innego, na przykład kupując komuś prezent. Nadal pilnujesz budżetu, żeby nie wydać za dużo, ale jakość produktu nie jest już dla Ciebie tak ważna, bo to nie Ty będziesz z niego korzystać.

Trzecia sytuacja ma miejsce wtedy, gdy wydajesz cudze pieniądze na siebie. Przykładem jest kolacja służbowa opłacona przez firmę. Cena nie ma dla Ciebie żadnego znaczenia – możesz zamówić najdroższe danie z karty – ale bardzo zależy Ci na tym, żeby jedzenie było wyśmienite.

Czwarta sytuacja to ta, w której zdaniem Friedmana działają rządy i urzędnicy: wydają cudze pieniądze na potrzeby jeszcze kogoś innego. W takim przypadku nikt nie pilnuje kosztów, bo to nie są pieniądze urzędnika, ani nikt nie dba przesadnie o jakość, bo to nie on będzie z tej usługi korzystał.

Wniosek Friedmana był prosty: skoro urzędnicy działają w czwartym trybie, wydatki państwowe zawsze będą droższe i gorsze niż te prywatne. Dlatego twierdził, że im mniej pieniędzy przechodzi przez ręce rządu, tym lepiej dla całej gospodarki i naszych portfeli.